Kalibratie of calibratie? De spelling, de betekenis en het verschil met ijken

Het is kalibratie, met een k. De Woordenlijst Nederlandse Taal, de lijst met de officiële spelling die het Instituut voor de Nederlandse Taal bijhoudt in opdracht van de Taalunie, kent kalibratie en kalibreren. Calibratie en calibreren staan er niet in.

Kalibreren betekent: een meetinstrument vergelijken met een referentie die je vertrouwt, en het verschil vastleggen. Wat je daarna met dat verschil doet, is een aparte beslissing. En ijken is weer iets anders: dat is de wettelijke controle van instrumenten waarmee je bijvoorbeeld een verkoopprijs bepaalt.

Kalibratie of calibratie: welke spelling klopt?

Kalibratie. De Woordenlijst geeft het zelfstandig naamwoord als de kalibratie, meervoud kalibraties. Het werkwoord is kalibreren: ik kalibreer, zij kalibreert, het apparaat is gekalibreerd. Zoek je op calibratie, dan vindt de Woordenlijst niets.

De twijfel is begrijpelijk. In het Engels heet het calibration, en veel handleidingen, certificaten en menu’s op apparaten zijn Engelstalig. In een Nederlandse tekst schrijf je toch een k. Voor overheid en onderwijs is de officiële spelling zelfs verplicht, in Nederland en in Vlaanderen.

Onze Taal geeft kalibreren (‘naar grootte sorteren’), net als equilibreren, als voorbeeld van een Frans leenwoord op -eren. Wie het woord hardop zegt, heeft twee opties: de Woordenlijst geeft zowel een uitspraak met -tsie als een met -sie aan het eind.

Wat betekent kalibreren?

Kalibreren is vergelijken en vastleggen. Daarna beslis je.

1. Vergelijken. Je zet het instrument naast een referentie waarvan je de waarde kent, zoals een gecertificeerd gewicht op een weegschaal.
2. Vastleggen. Je noteert wat het instrument aangaf, wat de referentie was, hoe groot het verschil is en hoe zeker je van dat verschil bent.
3. Beslissen. Je laat het zo, je corrigeert je metingen met die gegevens, je stelt het instrument bij of je keurt het af.

Stap één en twee vormen samen de kalibratie. Stap drie bouwt erop voort, maar hoort er zelf niet bij.

Dat klinkt als haarkloverij, tot je ziet wat de vastlegging beschermt. Zonder vastlegging houd je een instrument over dat anders aanwijst, en kun je niet zien of het nu beter aanwijst.

“Meten is eigenlijk niets anders dan vergelijken”, zegt Fabienne van Booma, CEO van VSL, in een TNO-artikel uit maart 2026. VSL is het Nationaal Metrologisch Instituut in Delft en beheert de Nederlandse meetstandaarden: de officiële referenties voor de kilogram, de meter en de seconde. Geaccrediteerde laboratoria laten hun apparatuur daar kalibreren. Zo loopt er een keten van vergelijkingen van Delft tot aan de weegschaal in de supermarkt.

Metrologie, de wetenschap van het meten en de toepassing daarvan, heeft een eigen internationaal woordenboek: de VIM (International Vocabulary of Metrology). Die wordt bijgehouden door het Joint Committee for Guides in Metrology en uitgegeven via het BIPM, het Internationaal Bureau voor Maten en Gewichten, dat het internationale eenhedenstelsel beheert. De huidige editie is JCGM 200:2012. De VIM definieert kalibratie in twee stappen. Eerst leg je het verband vast tussen de waarden van meetstandaarden, met hun onzekerheid, en wat het instrument aanwijst. Daarna gebruik je dat verband om latere aflezingen om te zetten in een meetresultaat. Het resultaat kan een verklaring zijn, een tabel, een curve of een simpele correctie als “trek er 2 gram af”.

De VIM waarschuwt er meteen bij dat je kalibratie niet moet verwarren met het bijstellen van een meetsysteem, en ook niet met de verificatie van een kalibratie. Dat bijstellen wordt volgens de VIM vaak ten onrechte zelfkalibratie genoemd. Kalibratie is juist een voorwaarde voor bijstellen, en na het bijstellen moet je meestal opnieuw kalibreren.

In alledaags Engels betekent calibrate vaak gewoon afstellen. Merriam-Webster zet beide betekenissen naast elkaar: ‘een meetinstrument standaardiseren door de afwijking van een standaard te bepalen, zodat je de juiste correctiefactoren kent’ en ‘precies afstellen voor een bepaalde functie’. In een gesprek is dat geen probleem. Waar het woord gewicht heeft, wel: op een certificaat, in een labrapport, in een contract of op een apparaat met het label “zelfkalibrerend”.

Een knop die een apparaat laat overeenstemmen met zijn eigen interne instelling, zit volgens de definities van de VIM dichter bij bijstellen dan bij kalibreren. Een bruikbare toets: vraag naar de vastlegging. Kan niemand laten zien wat er is vergeleken, waarmee en hoeveel het afweek, dan is er misschien iets bijgesteld. Gekalibreerd in de zin van de metrologie is het niet.

Kalibreren, justeren of ijken: wat is het verschil?

Het bijstellen van een instrument heet in Nederlandse technische teksten vaak justeren; ook dat woord staat in de Woordenlijst. Meetinstrumentenfabrikant Endress+Hauser omschrijft kalibreren als het vergelijken van de gemeten waarde met de referentiewaarde, en justeren als het instellen van het instrument op de kleinst mogelijke afwijking.

IJken is een wettelijk begrip. De oude wet heette niet voor niets de IJkwet. Volgens de memorie van toelichting bij de Metrologiewet, die de IJkwet verving, stamt die naam “uit een tijd dat de wet beperkt was tot het ijken van meetinstrumenten”. Het woord leeft door: de Rijksoverheid schrijft dat energiebedrijven verplicht zijn “geijkte (metrologisch gecertificeerde) meters te gebruiken”. In de Woordenlijst betekent het zelfstandig naamwoord ijk gewoon: merkteken.

In de taal van de VIM is ijken een vorm van verificatie: objectief bewijs leveren dat een instrument aan gestelde eisen voldoet. In de wettelijke metrologie hoort daar een onderzoek bij, met een merkteken of certificaat.

Of een instrument geijkt moet zijn, hangt af van het gebruik. Dezelfde toelichting gaf daar destijds, onder de IJkwet, een helder voorbeeld van: een meetinstrument in een productieproces hoefde niet geijkt te worden, maar gebruikte je hetzelfde instrument in de handel, dan moest het geijkt zijn en een ijkmerk dragen. Tegenwoordig schrijft de RDI (Rijksinspectie Digitale Infrastructuur) over weegschalen dat die “voor bepaalde toepassingen, bijvoorbeeld commerciële transacties” aan Europese eisen moeten voldoen, ook als ze al in gebruik zijn.

	Kalibreren	Justeren	IJken
De vraag	Hoeveel wijkt het af, en hoe zeker weten we dat?	Kunnen we het goed laten aanwijzen?	Voldoet het aan de wettelijke eisen voor dit gebruik?
Wat je overhoudt	De vastgelegde afwijking en onzekerheid	Een bijgesteld instrument, dat opnieuw gekalibreerd moet worden	Goedkeuring of afkeuring, met merkteken of certificaat
Op een weegschaal (hypothetisch)	Bij een testgewicht van 500 gram wijst de weegschaal 512 gram aan. Je schrijft het op.	Je stelt de weegschaal bij tot die voor het testgewicht 500 gram aangeeft, en controleert opnieuw.	Een inspecteur beoordeelt of de weegschaal waarmee je de prijs bepaalt, binnen de toegestane afwijking blijft.

De volgorde doet ertoe. Justeren zonder kalibratie is gokken met een schroevendraaier. De VIM noemt kalibratie ook een voorwaarde voor verificatie: wie goed- of afkeurt, heeft een gemeten afwijking nodig om over te oordelen.

Nog een praktisch detail. De VIM staat toe dat een kalibratie de vorm van een tabel of curve krijgt, en een tabel heeft meer dan één regel. Een weegschaal die bij 500 gram 12 gram te veel aangeeft, kan in principe bij 100 gram precies kloppen en bij 2 kilo verder afwijken. Eén controlepunt zegt alleen iets over dat ene punt.

Wie doet wat? Volgens de Rijksoverheid toetsen vier aangewezen instellingen nieuwe meetinstrumenten voordat ze in de handel komen: Kalibra International, KEMA B.V., NMi Certin en SGS Nederland. De RDI controleert onder meer de weegapparaten in winkels en de pompen bij tankstations. De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd houdt toezicht op weegschalen in de medische praktijk. En VSL beheert de nationale standaarden, het begin van de keten.

Wat betekent kalibreren buiten het lab?

Bijna elk gebruik van het woord valt onder een van drie betekenissen. Alle drie beginnen met vergelijken; ze verschillen in wat als referentie telt.

Betekenis	Je vergelijkt…	…met deze referentie	Wat je vastlegt
Meetinstrumenten	wat het apparaat aangeeft	een meetstandaard van bekende waarde	een certificaat, tabel of curve
Voorspellingen en oordelen	hoe zeker je zei te zijn	hoe vaak je gelijk kreeg	een logboek met voorspellingen, percentages en uitkomsten
Mensen lezen	hoe iemand er nu uitziet en klinkt	hoe diegene er normaal uitziet en klinkt	aantekeningen over iemands normale doen

Voorspellingen en oordelen. Hier betekent kalibratie de mate waarin je zekerheid overeenkomt met hoe vaak je gelijk hebt. Ben je goed gekalibreerd, dan komt wat je “90 procent zeker” noemt ongeveer negen op de tien keer uit. Wat betekent kalibratie? gaat daar dieper op in.

Mensen lezen. In NLP-trainingen (neurolinguïstisch programmeren, een coachingsmethode) staat kalibreren voor het opmerken waar iemands gezicht, stem of houding afwijkt van hoe die persoon normaal overkomt. Deze pagina beschrijft alleen dat gebruik van het woord. Over de methode zelf oordeelt ze niet.

Hoe werkt kalibreren voor je eigen oordeel?

De onderdelen laten zich één op één vertalen.

• Het instrument is de zekerheid die je uitspreekt: “Ik weet het voor 90 procent zeker.”
• De referentie is wat er werkelijk gebeurde, over veel voorspellingen heen.
• Kalibreren is je 90-procentsuitspraken naast de uitkomsten leggen en opschrijven hoe vaak ze klopten.
• Justeren is de volgende keer anders zeggen hoe zeker je bent.

De meeste mensen slaan het kalibreren over en gaan meteen justeren. Na een pijnlijke misser nemen ze zich voor “voortaan voorzichtiger te zijn”. Daarmee draai je aan de knop zonder ooit de wijzer af te lezen. Dat je weet dat overmoed bestaat, zegt nog niets over hoever je eigen zekerheid er vandaag naast zit.

De gekalibreerde geest maakt de goede volgorde concreet. Stel dat van je 90-procentsuitspraken maar 75 procent uitkomt, en dat die groep twintig of meer afgeronde voorspellingen telt, niet vier. Dan is de correctie: voel je de volgende keer 90 procent, zeg dan 80 procent en kijk of dat beter klopt. Vergelijken, vastleggen, dan beslissen, toegepast op een mens.

Wat is CALIBRATE?

CALIBRATE is een systeem in negen stappen om je zekerheid af te stemmen op wat je bewijs kan dragen. Het komt uit De gekalibreerde geest van Len P. van der Hof, verkrijgbaar in het Nederlands en het Engels. In de Nederlandse editie heet het systeem KALIBREER. Je hebt het boek niet nodig om ermee te beginnen; de stappen hieronder zijn genoeg.

1. Kalibreer vertrouwen. Zet een gevoel van zekerheid om in een getal dat je later kunt toetsen.
2. Analyseer aannames. Zet de verborgen premissen onder je oordeel op een rij en test de zwakste.
3. Leun op waarschijnlijkheden. Vervang woorden als “waarschijnlijk” door getallen en bandbreedtes.
4. Onderzoek alternatieven. Bedenk de sterkste argumenten tegen je eigen standpunt.
5. Bouw bijstellingsregels. Leg vooraf vast hoe ver nieuw bewijs je oordeel mag verschuiven.
6. Registreer en evalueer. Houd een voorspellingsdagboek bij en bereken je score.
7. Handel met passende onzekerheid. Stel een handelingsdrempel vast in plaats van op zekerheid te wachten.
8. Leer anderen en breid uit. Leg je getallen uit aan iemand anders; de gaten worden snel zichtbaar.
9. Ontwikkel je model verder. Evalueer op een vast ritme, want zonder onderhoud glijdt je kalibratie weg.

De CALIBRATE-frameworkpagina geeft de samenvattingen uit het boek zelf.

Uitgewerkt voorbeeld: stap 1 bij een belofte van een leverancier

Bij stap 1 begint het instrumentdenken. De snelle versie in het boek telt vier handelingen: benoem de uitspraak, peil de temperatuur, zet om naar een percentage, noteer.

Neem een klein bedrijf dat op een leverancier wacht.

• Benoem de uitspraak zo dat de werkelijkheid kan uitmaken of ze klopt: “De bestelling voor maart is uiterlijk 15 maart binnen, volgens ons ontvangstregister.”
• Peil de temperatuur. Warm, niet heet.
• Zet om naar een percentage met de weddenschapstest. Zou je vier euro riskeren om er één te winnen? Die weddenschap loont pas boven 80 procent. Nee. Drie om er één te winnen, dus 75 procent? Je aarzelt. Maak er 70 procent van.
• Noteer het, met de datum van vandaag.

Die regel is nog geen kalibratie. Het is één aflezing. De kalibratie komt als twintig van zulke regels zijn afgerond en je je 70-procentsuitspraken naast de uitkomsten legt. Pas dan beslis je of je iets bijstelt.

Wat is kalibratie niet?

• Geen justeren. Justeren verandert het instrument. Kalibreren leest het af.
• Geen eenmalige klus. Volgens de VIM hoort na justeren een nieuwe kalibratie. Ook je oordeel verschuift na verloop van tijd.
• Niet hetzelfde als gelijk hebben. Wie goed gekalibreerd 70 procent zegt, zit er ongeveer drie op de tien keer naast. Dan doet het getal precies wat het moet doen.
• Niet het enige wat telt bij goed oordelen. Twee mensen kunnen even goed gekalibreerd zijn terwijl de een veel nuttiger is, omdat zij haar 90-procentsgevallen kan onderscheiden van haar 55-procentsgevallen. Kalibratietechnieken voor founders geeft vijf oefeningen die in een gewone werkweek passen.

Probeer dit vandaag: een kalibratielogboek van tien minuten

Kies één getal dat je vaak inschat: hoelang een klus duurt, hoeveel aanmeldingen een campagne oplevert, wanneer een leverancier levert. Zoek vijf recente gevallen waarvan je zowel de schatting als de uitkomst kent.

Geval	Wat ik schatte	Wat er gebeurde	Verschil	Beslissing
1
2
3
4
5

Vul de eerste vier kolommen in voordat je aan de laatste begint. Dat deel is de kalibratie. Kies daarna: justeren (anders gaan schatten), corrigeren (hetzelfde blijven schatten en de gevonden marge erbij optellen) of accepteren (de verschillen zijn ruis).

Vergelijken, vastleggen, dan beslissen. In die volgorde, op een weegschaal en bij jezelf.

Citeer deze pagina:Kalibratie of calibratie? De spelling, de betekenis en het verschil met ijken.Len P. van der Hof. https://lenvanderhof.com/nl/blog/kalibratie-of-calibratie/ · Gepubliceerd 2 oktober 2026.